Γράφει η Σουζάνα Παπαφάγου κλινική και αναπτυξιακή ψυχολόγος MSc, ομαδική αναλύτρια και ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεύτρια
Το να ειπωθεί μια δύσκολη ιστορία μπορεί να λειτουργήσει λυτρωτικά, αρκεί να ειπωθεί με τρόπο τρυφερό και με σεβασμό. Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά που γνωρίζουν τις δύσκολες εμπειρίες των γονιών ή των παππούδων τους μεγαλώνουν συχνά με μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα, σε σχέση με εκείνα που ζουν μέσα στη σιωπή. Όταν το τραύμα μετατρέπεται σε αφήγηση, αντί να παραμένει κρυφό, μπορεί να γίνει γέφυρα∙ να ενώσει τις γενιές, να ανακουφίσει όσους μιλούν και να ενδυναμώσει όσους ακούν.
Κάποιες οικογένειες επιλέγουν να διηγούνται το παρελθόν με τρόπο έμμεσο, προσεκτικό. Μια μελέτη στη Νότια Αφρική παρακολούθησε γιαγιάδες που μιλούσαν στις εγγονές τους για τα χρόνια του απαρτχάιντ - μιας εποχής γεμάτης βία και φόβο. Οι γυναίκες αυτές δεν περιέγραφαν τα τραυματικά γεγονότα· μιλούσαν για στιγμές οικογενειακής ενότητας, για αξίες, για αντοχή. Οι σιωπές τους ήταν «ενεργές»: οι εγγονές καταλάβαιναν ότι υπήρξε πόνος, αλλά μέσα από τις ιστορίες μάθαιναν κάτι βαθύτερο - πως ακόμη και μέσα στο σκοτάδι, η ζωή μπορεί να συνεχιστεί.
Αυτός είναι ένας τρόπος να μεταδοθεί η γνώση του τραύματος χωρίς να πληγωθεί η νέα γενιά. Μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη σιωπή και την αφήγηση. Γιατί, όπως είπαμε ξανά, το τραύμα είτε ειπωθεί είτε όχι, λειτουργεί σαν μια αόρατη κλωστή που συνδέει τα μέλη μιας οικογένειας μεταξύ τους. Όταν αυτή η κλωστή σπάει, αφήνει κενά· κι αν δεν υπάρξει επίγνωση, ο καθένας προσπαθεί να «μπαλώσει» τα κενά των προηγούμενων. Έτσι, η ιστορία γίνεται μια βαριά κουβέρτα που σκεπάζει και τις επόμενες γενιές, ώσπου κάποιος να θελήσει να τη σηκώσει και να τη δει στο φως.
Η επιγενετική διάσταση του τραύματος
Πέρα από τους ψυχολογικούς και κοινωνικούς τρόπους μετάδοσης, η επιστήμη δείχνει πως το τραύμα αφήνει ίχνη και στο σώμα μας. Εδώ εισέρχεται η επιγενετική - ο κλάδος που μελετά πώς οι εμπειρίες επηρεάζουν τη λειτουργία των γονιδίων μας, χωρίς να αλλάζουν το ίδιο το DNA.
Ας το φανταστούμε απλά:
- Το DNA είναι μια κουζίνα γεμάτη υλικά - αλεύρι, λάδι, ζάχαρη, μπαχαρικά.
- Η επιγενετική είναι ο σεφ που αποφασίζει ποια υλικά θα χρησιμοποιήσει και πώς θα τα μαγειρέψει.
- Η κουζίνα μένει η ίδια· αλλάζει ο τρόπος που αξιοποιείται.
Όταν κάποιος βιώνει ένα τραύμα, είναι σαν κάτι να επηρεάζει αυτόν τον σεφ. Ίσως φοβάται πια να χρησιμοποιήσει ορισμένα υλικά ή τα χρησιμοποιεί υπερβολικά. Αν το άγχος είναι το πιπέρι, μετά από ένα τραύμα μπορεί να σταματήσει να το βάζει τελείως ή να το προσθέτει ασταμάτητα. Και τότε η «γεύση» της ζωής αλλάζει. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι ο τρόπος που μαγειρεύει αυτός ο σεφ μπορεί να περάσει και στον επόμενο.
Το παιδί δεν κληρονομεί μόνο την ίδια κουζίνα, αλλά και τις συνήθειες, τους φόβους και τις προτιμήσεις του προηγούμενου. Ακόμη κι αν δεν έζησε το ίδιο τραύμα, μπορεί να φέρει στο σώμα του τα ίχνη του.
Με απλά λόγια:
- Η επιγενετική καθορίζει ποιες από αυτές θα ενεργοποιηθούν.
- Το DNA μάς δίνει τις δυνατότητες.
- Το τραύμα μπορεί να επηρεάσει αυτές τις επιλογές - και οι αλλαγές αυτές να συνεχίσουν να υπάρχουν στις επόμενες γενιές.
Από το ατομικό αποτύπωμα στο συλλογικό
Μιλήσαμε για το ψυχικό τραύμα και για το αποτύπωμα που αφήνει στις επόμενες γενιές· για το πώς το άγγιγμα του πόνου μπορεί να περάσει, αόρατα, από τον έναν άνθρωπο στον άλλο. Όμως τι συμβαίνει όταν αυτό το αποτύπωμα δεν αφορά μόνο μια οικογένεια ή έναν άνθρωπο, αλλά μια ολόκληρη χώρα; Όταν οι προσωπικές ιστορίες συναντούν την ιστορία ενός τόπου που έμαθε να αντέχει μέσα από την απώλεια;
Η Ελλάδα είναι γεμάτη από τέτοιες μνήμες: από πολέμους και κατοχές, μετανάστευση και φτώχεια, απώλεια και ξενιτιά, σιωπές και θυσίες.
Από γενιές που έμαθαν να εργάζονται αδιάκοπα, να φροντίζουν χωρίς να ζητούν, να ντρέπονται για την ανάγκη τους, να περηφανεύονται για την αντοχή τους. Η ιστορία αυτού του τόπου είναι ιστορία επιβίωσης - αλλά και ιστορία πένθους. Μέσα της μπλέκονται η δύναμη και η αποστέρηση, η αλληλεγγύη και η ενοχή, η περηφάνια και ο φόβος.
Κάθε οικογένεια κουβαλά ένα κομμάτι αυτής της συλλογικής μνήμης: το παιδί που φοβάται να ζητήσει, γιατί οι προηγούμενες γενεές στο παρελθόν έμαθαν πως «δεν περισσεύει», τη γυναίκα που σωπαίνει για να κρατήσει την ισορροπία, τον άντρα που προσπαθεί να είναι «δυνατός» γιατί κάπως έτσι μετριέται η αξία του.
Οι ιστορικές πληγές έγιναν χαρακτήρας, οι ανάγκες έγιναν αξίες, οι φόβοι έγιναν ταυτότητα. Αυτό είναι το ελληνικό διαγενεακό αποτύπωμα του τραύματος: μια σύνθεση προσωπικών και συλλογικών εμπειριών, που καθορίζει πώς αγαπάμε, πώς πενθούμε, πώς αντέχουμε, πώς ζούμε.
Δεν είναι μόνο ψυχικό ή κοινωνικό φαινόμενο· είναι η αθέατη ψυχολογία ενός ολόκληρου λαού. Κι αν θέλουμε να θεραπεύσουμε το αποτύπωμα του τραύματος που κουβαλάμε, χρειάζεται πρώτα να αναγνωρίσουμε το έδαφος πάνω στο οποίο αποτυπώθηκε· να δούμε όχι μόνο τι μας συνέβη, αλλά τι συνέβη στους σημαντικούς άλλους πριν από εμάς και συνεχίζει να ζει μέσα μας.
«Αυτό σταματάει εδώ»
Το διαγενεακό αποτύπωμα του τραύματος, λοιπόν, δεν υπακούει σε κανόνες. Αναπνέει μέσα από τους ανθρώπους, αλλάζει μέσα τους, φωτίζοντας λίγο καλύτερα τα μονοπάτια της μνήμης, του φόβου, της αγάπης, της ανάγκης για συνέχεια.
Μέσα σε αυτή τη ρευστότητα, οι ιστορίες που ακολουθούν δεν ανήκουν σε ένα μόνο πρόσωπο. Είναι συνθέσεις από φωνές που δεν γνωρίστηκαν ποτέ μεταξύ τους: αφηγήσεις θεραπευομένων, οικογενειακά θραύσματα, προσωπικές μνήμες, ιστορικές στιγμές που ξαναγράφτηκαν μέσα σε άλλους ανθρώπους.
Κάθε αφήγηση είναι ένα αποτύπωμα - η ψυχική μνήμη που ταξιδεύει, αλλάζει μορφή, χάνει τα ονόματα και τις ημερομηνίες της, μα διατηρεί την ουσία της εμπειρίας. Δεν είναι «αληθινές» ούτε «φανταστικές». Είναι συμβολικές: παραδείγματα ύπαρξης, τρόποι με τους οποίους το αποτύπωμα εγγράφεται, σωπαίνει και επιστρέφει, μέχρι να βρεθεί κάποιος που θα το αναγνωρίσει και θα πει:
«Αυτό σταματάει εδώ».
Γιατί αυτό είναι το νόημα της επίγνωσης: να σπας τον κύκλο της επανάληψης, να κοιτάς το αποτύπωμα χωρίς φόβο και να του δίνεις νέο σχήμα. Όχι για να διαγράψεις το παρελθόν, αλλά για να το συνεχίσεις διαφορετικά. Κάθε άνθρωπος που βλέπει καθαρά το δικό του αποτύπωμα και το μεταμορφώνει, αφήνει ένα καινούριο για τους επόμενους - πιο ελεύθερο, πιο δικό του.
Μύθοι & Αλήθειες
Μύθος: Το τραύμα αφορά μόνο όσους βίωσαν ένα επώδυνο γεγονός.
Αλήθεια: Το τραύμα μπορεί να μεταδοθεί διαγενεακά - ζει στο σώμα, στο ασυνείδητο και στις σιωπές της οικογένειας.
Μύθος: Ό,τι δεν ειπώθηκε, ξεχάστηκε.
Αλήθεια: Ό,τι δεν ειπώθηκε, εγγράφεται αλλού: στη στάση του σώματος, στη συμπεριφορά, στις ασυνείδητες πεποιθήσεις. Η σιωπή δεν θεραπεύει - μεταφέρει.
Μύθος: Αν δεν αναφέρεις κάτι στο παιδί, το προστατεύεις.
Αλήθεια: Τα παιδιά «διαβάζουν» τα μη λεκτικά μηνύματα. Η σιωπή τα αφήνει με ακατανόητα συναισθήματα και ενοχές.
Μύθος: Το τραύμα είναι μόνο ψυχολογικό - δεν επηρεάζει το σώμα ή τη βιολογία.
Αλήθεια: Αποτυπώνεται στο νευρικό σύστημα και στις ορμόνες και, μέσω επιγενετικών μηχανισμών, μπορεί να επηρεάσει την έκφραση γονιδίων.
Μύθος: Το παρελθόν δεν έχει σημασία - κοίτα μπροστά.
Αλήθεια: Δεν πας μπροστά αν δεν δεις τι κουβαλάς πίσω σου. Το μη αναγνωρισμένο τραύμα επαναλαμβάνεται.
Μύθος: Οι προηγούμενες γενιές τα κατάφεραν «χωρίς ψυχολόγους».
Αλήθεια: Συχνά τα κατάφεραν με κόστος - μεταθέτοντας το βάρος στα παιδιά. Ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απουσία πόνου, αλλά δυνατότητα επεξεργασίας.
Μύθος: Αν συγχωρήσω, θα πάψει να πονάει.
Αλήθεια: Η «γρήγορη» συγχώρεση χωρίς επίγνωση γίνεται νέα σιωπή. Πρώτα χρειάζεται λόγος και επεξεργασία.
Μύθος: Οι γονείς δεν φταίνε - άρα δεν έχει νόημα να ψάχνω πίσω.
Αλήθεια: Δεν πρόκειται για κατηγορία, αλλά για κατανόηση. Τιμάς την αλήθεια ώστε να επιλέξεις διαφορετικά.
Μύθος: Το σώμα ξεχνά, το μυαλό κρατά.
Αλήθεια: Συχνά συμβαίνει το αντίστροφο: το σώμα θυμάται όσα ο νους δεν αντέχει. Οι σωματικές μνήμες προηγούνται της συνειδητοποίησης.
Μύθος: Αν δεν νιώθω λύπη ή φόβο, δεν έχω τραύμα.
Αλήθεια: Μπορεί να εκδηλώνεται ως άγχος, πανικός, υπερπροσαρμογή, απόσυρση ή «ανεξήγητα» σωματικά συμπτώματα.
Μύθος: Οι ιστορίες της οικογένειας δεν με αφορούν.
Αλήθεια: Είναι οι ρίζες της ψυχής. Αν δεν τις γνωρίσεις, κινδυνεύεις να ζεις στα απόνερά τους - χωρίς να ξέρεις γιατί.
Μύθος: Οι παλιές αξίες είναι αδιαπραγμάτευτες.
Αλήθεια: Αξίες χτισμένες στον φόβο/στην επιβίωση δεν χρειάζεται να γίνουν ο οδηγός σου. Η αναθεώρηση είναι ωριμότητα - όχι αχαριστία.
*Το απόπασμα είναι από το βιβλίο Αυτό σταματάει εδώ, της Σουζάνας Παπαφάγου.
Μέσα από αφηγήσεις, βιώματα, ερωτήματα και ασκήσεις, η Σουζάνα Παπαφάγου μάς οδηγεί να αναγνωρίσουμε το διαγενεακό αποτύπωμα — εκεί όπου η προσωπική ιστορία συναντά τη συλλογική.
Ένα βιβλίο για τη μετάδοση του τραύματος στις ελληνικές οικογένειες, που διαμορφώνει μέσα μας τρόπο σκέψης, σώματος και σχέσης. Μια ψυχοδυναμική, ανθρωπολογική και αφηγηματική χαρτογράφηση της ελληνικής ψυχής. Ένα βιβλίο-πρόσκληση για να καταλάβουμε όσα μας σημάδεψαν χωρίς να τα ζήσουμε.
Ανακαλύψτε το!
