Απόσπασμα από το βιβλίο κλασικής σοφίας του Κρισναμούρτι, Ελευθερία από το γνωστό:
Ο φόβος είναι από τα μεγαλύτερα προβλήματα στη ζωή. Ο νους που είναι δέσμιος του φόβου ζει στη σύγχυση, στη σύγκρουση, και επομένως είναι βίαιος, στρεβλός και επιθετικός. Δεν τολμάει να απομακρυνθεί από τα πρότυπα σκέψης του, κι αυτό γεννάει υποκρισία. Μέχρι να απελευθερωθούμε από τον φόβο, τι και αν σκαρφαλώσουμε στο ψηλότερο βουνό ή επινοήσουμε κάθε είδους θεούς, θα παραμένουμε στο σκοτάδι.
Επειδή ζούμε σε μια τόσο φαύλη, ανόητη κοινωνία, με την ανταγωνιστική μόρφωση που λαμβάνουμε η οποία γεννάει φόβο, όλοι κουβαλάμε φόβους κάποιας μορφής, και ο φόβος είναι κάτι φριχτό, που παραμορφώνει, διαστρέφει και νεκρώνει τις μέρες μας.
Υπάρχει σωματικός φόβος, αλλά πρόκειται για αντίδραση που κληρονομήσαμε από τα ζώα. Εδώ μας απασχολούν οι ψυχολογικοί φόβοι, διότι όταν κατανοήσουμε τους βαθιά ριζωμένους ψυχολογικούς φόβους θα είμαστε σε θέση να αντιμετωπίσουμε τους ζωώδεις φόβους, ενώ το να ασχοληθούμε με τους ζωώδεις φόβους πρώτα δεν θα μας βοηθήσει καθόλου να κατανοήσουμε τους ψυχολογικούς.
Όλοι φοβόμαστε για κάτι· κανένας φόβος δεν υπάρχει αφαιρετικά, είναι πάντοτε σε σχέση με κάτι. Εσείς γνωρίζετε τους φόβους σας; Φοβάστε μη χάσετε τη δουλειά σας, μήπως δεν έχετε αρκετό φαγητό ή χρήματα, φοβάστε τη γνώμη που έχουν οι γείτονες ή ο κόσμος για εσάς, φοβάστε την αποτυχία, μη χάσετε τη θέση σας στην κοινωνία, μη σας αντιπαθήσουν ή γίνετε περίγελος; Φοβάστε τον πόνο και την ασθένεια, την επιβολή, ότι δεν θα γνωρίσετε ποτέ την αγάπη ή ότι δεν θα σας αγαπήσουν, ότι θα χάσετε τη σύζυγο ή τα παιδιά σας; Φοβάστε τον θάνατο, τη ζωή σε έναν κόσμο που είναι σαν θάνατος, την ανία; Φοβάστε ότι δεν ανταποκρίνεστε στην εικόνα που οι άλλοι κατασκεύασαν για εσάς, ή ότι θα χάσετε την πίστη σας; Φοβάστε όλα αυτά και αμέτρητα άλλα πράγματα; Και τι κάνετε συνήθως; Τρέχετε να ξεφύγετε από τους φόβους σας; Ή επινοείτε ιδέες και εικόνες για να τους κρύψετε; Αλλά τρέχοντας μακριά από τους φόβους απλώς τους ενισχύετε.
Μία από τις κυριότερες αιτίες φόβου είναι ότι δεν θέλουμε να δούμε τον εαυτό μας όπως είναι. Έτσι, εκτός από τους φόβους καθαυτούς, πρέπει να εξετάσουμε και το πλέγμα από τρόπους διαφυγής που έχουμε δημιουργήσει για να απαλλασσόμαστε από αυτούς. Αν ο νους, που περιλαμβάνει τον εγκέφαλο, προσπαθήσει να ξεπεράσει τον φόβο, να τον καταστείλει, να τον πειθαρχήσει, να τον ελέγξει, να τον μεταφράσει σε σχέση με κάτι άλλο, προκύπτει τριβή, προκύπτει σύγκρουση, και η σύγκρουση είναι σπατάλη ενέργειας.
Το πρώτο πράγμα, λοιπόν, που πρέπει να ρωτήσουμε τον εαυτό μας είναι τι είναι φόβος και πώς γεννιέται. Τι εννοούμε με την ίδια τη λέξη φόβος; Ρωτάω τον εαυτό μου τι είναι φόβος, όχι τι φοβάμαι.
Έχω ένα συγκεκριμένο είδος ζωής· έχω συγκεκριμένο πρότυπο σκέψης· έχω συγκεκριμένες πεποιθήσεις και δόγματα και δεν θέλω αυτά τα πρότυπα ύπαρξης να κλονιστούν, επειδή έχω τις ρίζες μου σε αυτά. Δεν θέλω να κλονιστούν διότι ο κλονισμός δημιουργεί μια κατάσταση αβεβαιότητας, κι αυτό δεν μου αρέσει. Αν απομακρυνθώ απ’ όσα γνωρίζω και πιστεύω, θέλω να είμαι αρκετά βέβαιος για την κατάσταση πραγμάτων στην οποία πηγαίνω. Δηλαδή, τα εγκεφαλικά κύτταρα έχουν δημιουργήσει ένα πρότυπο και αρνούνται να δημιουργήσουν ένα άλλο πρότυπο που ενδέχεται να είναι αβέβαιο. Η κίνηση από τη βεβαιότητα στην αβεβαιότητα είναι αυτό που αποκαλώ φόβο.
Αυτή τη στιγμή που κάθομαι εδώ, δεν φοβάμαι· δεν φοβάμαι στο παρόν, τίποτε δεν μου συμβαίνει, κανένας δεν με απειλεί, ούτε μου αφαιρεί κάτι. Ωστόσο πέρα από την παρούσα στιγμή υπάρχει ένα βαθύτερο επίπεδο του νου που συνειδητά ή ασυνείδητα σκέφτεται τι μπορεί να συμβεί στο μέλλον ή ανησυχεί ότι κάτι από το παρελθόν ίσως με αιφνιδιάσει. Άρα φοβάμαι το παρελθόν και το μέλλον. Έχω χωρίσει τον χρόνο σε παρελθόν και μέλλον. Η σκέψη επεμβαίνει και λέει: «Πρόσεξε να μη συμβεί ξανά» ή «Να είσαι έτοιμος για το μέλλον. Το μέλλον ίσως είναι επικίνδυνο για εσένα. Έχεις κάτι τώρα, αλλά ίσως το χάσεις. Ίσως πεθάνεις αύριο, η σύζυγός σου ίσως φύγει, ίσως χάσεις τη δουλειά σου. Ίσως δεν γίνεις ποτέ διάσημος. Ίσως είσαι μόνος. Θέλεις να είσαι πολύ σίγουρος για το αύριο».
Τώρα πάρτε τη δική σας συγκεκριμένη μορφή φόβου. Παρατηρήστε τον. Παρατηρήστε τις αντιδράσεις σας σε αυτόν. Μπορείτε να τον παρατηρήσετε χωρίς καμία τάση φυγής, δικαιολόγησης, καταδίκης ή καταπίεσης; Μπορείτε να κοιτάξετε αυτόν τον φόβο χωρίς τη λέξη που προκαλεί τον φόβο; Μπορείτε να κοιτάξετε τον θάνατο, για παράδειγμα, χωρίς τη λέξη που ξυπνάει τον φόβο του θανάτου; Η ίδια η λέξη φέρνει ρίγος, σωστά; Όπως η λέξη αγάπη έχει το δικό της ρίγος, τη δική της εικόνα. Άραγε είναι η εικόνα που έχετε στον νου σας για τον θάνατο, η μνήμη τόσων θανάτων που έχετε δει και η σύνδεση του εαυτού σας μ’ εκείνα τα περιστατικά που δημιουργεί τον φόβο; Ή όντως φοβάστε το τέλος, όχι την εικόνα που δημιουργεί το τέλος; Η λέξη θάνατος είναι που σας προκαλεί φόβο ή το ίδιο το τέλος; Αν είναι η λέξη ή η μνήμη που σας προκαλεί φόβο, τότε δεν είναι καθόλου φόβος.
Ας πούμε ότι ήσαστε άρρωστοι πριν από δύο χρόνια και η ανάμνηση αυτού του πόνου, αυτής της ασθένειας παραμένει, οπότε η μνήμη που λειτουργεί τώρα λέει: «Πρόσεξε μην αρρωστήσεις ξανά». Έτσι η μνήμη με τις συνδέσεις της δημιουργεί φόβο, κι αυτό δεν είναι καθόλου φόβος, επειδή πραγματικά αυτή τη στιγμή σφύζετε από υγεία. Η σκέψη, που είναι πάντοτε παλιά —επειδή η σκέψη είναι η αντίδραση της μνήμης, και οι μνήμες είναι πάντοτε παλιές—, δημιουργεί με τον καιρό το αίσθημα ότι φοβάστε, κάτι που δεν είναι πραγματικό γεγονός. Το πραγματικό γεγονός είναι πως είστε καλά. Όμως η εμπειρία, που έχει μείνει στον νου ως μνήμη, εγείρει τη σκέψη Πρόσεξε μην αρρωστήσεις πάλι.
Έτσι βλέπουμε ότι η σκέψη γεννάει ένα είδος φόβου. Αλλά υπάρχει, άραγε, φόβος άλλος από αυτόν; Είναι ο φόβος πάντοτε αποτέλεσμα της σκέψης και, αν είναι, υπάρχει κάποια άλλη μορφή φόβου; Φοβόμαστε τον θάνατο — δηλαδή, κάτι που θα γίνει αύριο ή μεθαύριο, σε κάποια χρονική στιγμή. Υπάρχει απόσταση ανάμεσα στην πραγματικότητα και σε αυτό που θα γίνει. Τώρα η σκέψη έχει βιώσει αυτή την κατάσταση· παρατηρώντας τον θάνατο, λέει: «Θα πεθάνω». Η σκέψη δημιουργεί τον φόβο του θανάτου, και αν δεν τον δημιουργεί, υπάρχει καν φόβος;
Είναι ο φόβος αποτέλεσμα της σκέψης; Αν είναι, εφόσον η σκέψη είναι πάντοτε παλιά, τότε και ο φόβος είναι πάντοτε παλιός. Όπως είπαμε, δεν υπάρχει νέα σκέψη. Αν την αναγνωρίσουμε, είναι ήδη παλιά. Αυτό, λοιπόν, που φοβόμαστε είναι η επανάληψη του παλιού — η σκέψη αυτού που υπήρξε, η οποία προβάλλεται στο μέλλον. Επομένως η σκέψη είναι υπεύθυνη για τον φόβο. Έτσι είναι, μπορείτε να το δείτε και μόνοι σας. Όταν έρχεστε αντιμέτωποι με κάτι άμεσα, δεν υπάρχει φόβος. Μόνο όταν υπεισέρχεται η σκέψη υπάρχει φόβος.
Επομένως το ερώτημα τώρα είναι αν είναι δυνατόν ο νους να ζει απόλυτα, ολοκληρωτικά, στο παρόν. Μόνο ένας τέτοιος νους δεν έχει κανέναν φόβο. Αλλά για να το κατανοήσετε αυτό πρέπει να κατανοήσετε τη δομή της σκέψης, της μνήμης και του χρόνου. Και κατανοώντας την, όχι νοητικά, όχι λεκτικά, αλλά πραγματικά με την καρδιά, τον νου, τα σπλάχνα σας, θα απελευθερωθείτε από τον φόβο· τότε ο νους μπορεί να χρησιμοποιεί τη σκέψη χωρίς να δημιουργεί φόβο.
Φυσικά, η σκέψη, όπως και η μνήμη, είναι απαραίτητη στην καθημερινότητα. Είναι το μοναδικό μέσο που έχουμε για να επικοινωνούμε, να κάνουμε τη δουλειά μας και ούτω καθεξής. Η σκέψη είναι η αντίδραση στη μνήμη, μνήμη που έχει σωρευτεί μέσα από την εμπειρία, τη γνώση, την παράδοση, τον χρόνο. Και από αυτό το υπόβαθρο της μνήμης αντιδρούμε, κι αυτή η αντίδραση είναι η σκέψη. Έτσι η σκέψη είναι ουσιώδης σε ορισμένα επίπεδα, αλλά όταν η σκέψη προβάλλεται ψυχολογικά ως μέλλον και παρελθόν, δημιουργώντας φόβο και ηδονή συνάμα, ο νους αμβλύνεται, και συνεπώς η αδράνεια είναι αναπόφευκτη.
Αναρωτιέμαι, λοιπόν: Μα γιατί σκέφτομαι το μέλλον και το παρελθόν με όρους ηδονής και πόνου, εφόσον γνωρίζω ότι μια τέτοια σκέψη προκαλεί φόβο; Άραγε δεν είναι δυνατόν η σκέψη ψυχολογικά να σταματήσει, αλλιώς ο φόβος δεν θα σταματήσει ποτέ;
Μία από τις λειτουργίες της σκέψης είναι να απασχολείται όλη την ώρα με κάτι. Οι περισσότεροι θέλουμε ο νους μας να είναι συνεχώς απασχολημένος, για να μη βλέπουμε τον εαυτό μας όπως πραγματικά είναι. Φοβόμαστε να είμαστε κενοί. Φοβόμαστε να κοιτάξουμε τους φόβους μας.
Ίσως συνειδητά αντιλαμβάνεστε τους φόβους σας, αλλά τους αντιλαμβάνεστε και στα βαθύτερα επίπεδα του νου σας; Και πώς θα ανακαλύψετε τους φόβους που είναι κρυφοί, μύχιοι; Πρέπει ο φόβος να χωρίζεται σε συνειδητό και υποσυνείδητο; Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό ερώτημα. Οι ειδικοί, οι ψυχολόγοι, οι ψυχαναλυτές έχουν χωρίσει τον φόβο σε βαθιά και επιφανειακά επίπεδα, αλλά αν ακολουθήσετε αυτό που λένε ή που λέω εγώ, κατανοείτε τις δικές μας θεωρίες, τα δόγματα, τις γνώσεις, και όχι τον εαυτό σας. Δεν γίνεται να κατανοήσετε τον εαυτό σας σύμφωνα με τον Φρόιντ ή τον Γιουνγκ, ή σύμφωνα μ’ εμένα. Οι θεωρίες των άλλων δεν έχουν καμία απολύτως σημασία. Στον εαυτό σας πρέπει να θέσετε το ερώτημα αν ο φόβος διαχωρίζεται σε συνειδητό και υποσυνείδητο. Ή υπάρχει μόνο φόβος που τον μεταφράζετε σε διαφορετικές μορφές; Υπάρχει μόνο μία επιθυμία· υπάρχει μόνο επιθυμία. Εσείς επιθυμείτε. Τα αντικείμενα της επιθυμίας αλλάζουν, αλλά η επιθυμία είναι πάντοτε η ίδια. Έτσι, ίσως κατά τον ίδιο τρόπο υπάρχει μόνο φόβος. Φοβάστε διάφορα πράγματα, αλλά υπάρχει μόνο ένας φόβος.
Όταν κατανοήσετε ότι ο φόβος είναι μια ενιαία κίνηση που εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους και όταν βλέπετε την κίνηση και όχι το αντικείμενο προς το οποίο τείνει, τότε έρχεστε αντιμέτωποι με ένα τεράστιο ερώτημα: Πώς μπορείτε να το κοιτάξετε αυτό χωρίς τον κατακερματισμό που έχει καλλιεργήσει ο νους;
Υπάρχει μόνο ολικός φόβος, αλλά πώς μπορεί ο νους που σκέφτεται κομματιασμένα να παρατηρήσει αυτή την ολική εικόνα; Μπορεί; Ζούμε μια κομματιασμένη ζωή και μπορούμε να δούμε αυτόν τον ολικό φόβο μόνο μέσα από την κομματιασμένη διεργασία της σκέψης. Η όλη διαδικασία του μηχανισμού της σκέψης είναι να σπάει τα πάντα σε κομμάτια: σε αγαπώ και σε μισώ· είσαι εχθρός μου, είσαι φίλος μου· οι ιδιοσυγκρασίες και οι προδιαθέσεις μου, η δουλειά μου, η θέση μου, το κύρος μου, η σύζυγος και το παιδί μου, η πατρίδα μου και η πατρίδα σου, ο Θεός μου και ο Θεός σου — όλα αυτά είναι το κομμάτιασμα της σκέψης. Κι αυτή η σκέψη κοιτάζει την ολική κατάσταση του φόβου, ή αποπειράται να την κοιτάξει, και την κατακερματίζει. Επομένως βλέπουμε ότι ο νους είναι ικανός να δει αυτόν τον ολικό φόβο μόνο όταν δεν υπάρχει καμία κίνηση της σκέψης.
Μπορείτε να παρατηρήσετε τον φόβο χωρίς κανένα συμπέρασμα, χωρίς καμία παρέμβαση της γνώσης που έχετε συγκεντρώσει γι’ αυτόν; Αν δεν μπορείτε, τότε αυτό που παρατηρείτε είναι το παρελθόν, όχι ο φόβος· αν μπορείτε, τότε παρατηρείτε τον φόβο για πρώτη φορά χωρίς να παρεμβαίνει το παρελθόν.
Παρατηρείτε μόνο όταν ο νους είναι πολύ ήσυχος, όπως μπορείτε και ακούτε τι λέει κάποιος μόνο όταν ο νους σας δεν μονολογεί ασταμάτητα, δεν κάνει διάλογο με τον εαυτό του για τα προβλήματα και τις ανησυχίες του. Μπορείτε κατά τον ίδιο τρόπο να δείτε τον φόβο σας χωρίς να προσπαθήσετε να τον ξεπεράσετε, χωρίς να εισαγάγετε το αντίθετό του, το θάρρος; Να τον δείτε πραγματικά και όχι να προσπαθήσετε να ξεφύγετε από αυτόν; Όταν λέτε «Πρέπει να τον ελέγξω, πρέπει να τον ξεφορτωθώ, πρέπει να τον κατανοήσω», προσπαθείτε να του ξεφύγετε.
Είστε σε θέση να παρατηρήσετε ένα σύννεφο ή ένα δέντρο ή την κίνηση ενός ποταμού με αρκετά ήσυχο νου διότι δεν είναι πολύ σημαντικά για εσάς, αλλά είναι πολύ πιο δύσκολο να παρατηρήσετε τον εαυτό σας, επειδή εκεί τα αιτήματα είναι πολύ πρακτικά, οι αντιδράσεις πολύ άμεσες. Όταν, λοιπόν, βρίσκεστε σε άμεση επαφή με τον φόβο ή την απόγνωση, τη μοναξιά ή τη ζήλια, ή οποιαδήποτε άλλη άσχημη νοητική κατάσταση, μπορείτε να την κοιτάξετε τόσο ολικά ώστε ο νους σας να είναι αρκετά ήσυχος για να τη δει;
Μπορεί ο νους να αντιληφθεί τον φόβο και όχι τις διαφορετικές μορφές φόβου; Να αντιληφθεί τον ολικό φόβο και όχι αυτό που φοβάστε; Αν κοιτάζετε απλώς τις λεπτομέρειες του φόβου ή προσπαθείτε να αντιμετωπίσετε τους φόβους σας έναν έναν, δεν θα φτάσετε ποτέ στο βασικό ζήτημα, που είναι να μάθετε να ζείτε με τον φόβο.
Η ζωή με κάτι ζωντανό όπως ο φόβος απαιτεί έναν νου και μια καρδιά εξαιρετικά ευαίσθητα, που δεν άγονται σε κανένα συμπέρασμα και μπορούν ως εκ τούτου να ακολουθήσουν κάθε κίνηση του φόβου. Τότε, αν τον παρατηρήσετε και ζήσετε μαζί του —κι αυτό δεν παίρνει μια ολόκληρη μέρα, ίσως χρειαστεί ένα λεπτό ή ένα δευτερόλεπτο για να γνωρίσετε την ολική φύση του φόβου—, αν ζείτε μαζί του τόσο απόλυτα, θα ρωτήσετε αναπόφευκτα: «Ποια είναι η οντότητα που ζει με φόβο; Ποιος είναι που παρατηρεί τον φόβο, που παρακολουθεί όλες τις κινήσεις των διαφόρων μορφών φόβου, αλλά και αντιλαμβάνεται το κεντρικό γεγονός του φόβου; Είναι ο παρατηρητής μια νεκρή οντότητα, ένα στατικό ον, που έχει συγκεντρώσει πολλές γνώσεις και πληροφορίες για τον εαυτό του, και είναι αυτό το νεκρό πράγμα που παρατηρεί και ζει με την κίνηση του φόβου; Είναι ο παρατηρητής το παρελθόν ή είναι κάτι ζωντανό;» Ποια είναι η απάντησή σας; Μην απαντήσετε σ’ εμένα, απαντήστε στον εαυτό σας. Είστε εσείς, ο παρατηρητής, μια νεκρή οντότητα που παρατηρεί κάτι ζωντανό ή είστε κάτι ζωντανό που παρατηρεί κάτι ζωντανό; Διότι στον παρατηρητή οι δύο καταστάσεις συνυπάρχουν.
Ο παρατηρητής είναι ο λογοκριτής που δεν επιθυμεί τον φόβο· ο παρατηρητής είναι το σύνολο όλων των εμπειριών του που έχουν να κάνουν με τον φόβο. Έτσι ο παρατηρητής είναι κάτι διακριτό από αυτό που αποκαλεί φόβο· υπάρχει απόσταση ανάμεσά τους· προσπαθεί διαρκώς να ξεπεράσει τον φόβο ή να ξεφύγει από αυτόν, εξ ου κι αυτή η συνεχής μάχη ανάμεσα στον εαυτό του και τον φόβο — αυτή η μάχη που είναι μεγάλη σπατάλη ενέργειας.
Καθώς παρατηρείτε, μαθαίνετε ότι ο παρατηρητής δεν είναι παρά ένα συνονθύλευμα ιδεών και αναμνήσεων χωρίς καμία εγκυρότητα ή υπόσταση, αλλά ότι ο φόβος είναι μια πραγματικότητα και ότι προσπαθείτε να κατανοήσετε ένα γεγονός με μια αφαίρεση, κάτι που, φυσικά, είναι αδύνατον. Αλλά ο παρατηρητής που λέει «Φοβάμαι» είναι, άραγε, διαφορετικός από το παρατηρούμενο που είναι ο φόβος; Ο παρατηρητής είναι φόβος, και όταν το συνειδητοποιήσει αυτό, δεν υπάρχει πλέον καμία σπατάλη ενέργειας στην προσπάθεια να απαλλαχθεί από τον φόβο, και το χωροχρονικό διάστημα μεταξύ παρατηρητή και παρατηρούμενου εξαφανίζεται. Όταν δείτε πως είστε μέρος του φόβου —ότι είστε φόβος—, όχι κάτι ξεχωριστό από αυτόν, δεν μπορείτε να κάνετε τίποτε γι’ αυτόν· τότε ο φόβος παύει οριστικά.
Ελευθερία από το γνωστό
Το βιβλίο κλασικής σοφίας του Κρισναμούρτι είναι ένας οδηγός απελευθέρωσης από την τυραννία του αναμενόμενου, ώστε να μπορέσουμε να ανοίξουμε την πόρτα για να μεταμορφώσουμε ριζικά τη σχέση με την κοινωνία και τον εαυτό μας. Μέσα από τις συμβουλές του θα ανακαλύψουμε ότι η κύρια αιτία των διαταραχών είναι η πραγματικότητα που μας υπόσχεται κάποιος άλλος, αντί να είμαστε οι ίδιοι υπεύθυνοι για τον τρόπο ζωής μας.
Γνωρίστε τις βασικές φιλοσοφικές αρχές του μεγάλου δασκάλου και πνευματικού ηγέτη, που μας επιτρέπουν να κυριαρχήσουμε στους φόβους μας και να ενισχύσουμε την αυτοπεποίθησή μας αναγνωρίζοντας την ολότητα της ζωής.
Ένα βιβλίο που προκαλεί τον αναγνώστη να κινηθεί πέρα από βαθιά ριζωμένα πρότυπα σκέψης και συμπεριφοράς για να επιτύχει μια κατάσταση ριζικής ελευθερίας. Αυτή η ελευθερία δεν αφορά απλώς τη διαφυγή από εξωτερικούς περιορισμούς, αλλά την απελευθέρωση από τους περιορισμούς που επιβάλλουμε στον εαυτό μας. Ένας τρόπος να εξετάσουμε τις ψυχολογικές και κοινωνικές επιρροές που διαμορφώνουν τις αντιλήψεις μας και περιορίζουν τις δυνατότητές μας.
Ανακαλύψτε το!
