Γιατί αγχώνομαι τόσο; Γιατί δεν μπορώ να ξεκουραστώ, ακόμα κι όταν έχω χρόνο; Γιατί ξεκινάω με φόρα και μετά παγώνω; Γιατί αναβάλλω πράγματα που είναι απλά; Γιατί μια κουβέντα μπορεί να με κυνηγάει για μέρες; Γιατί ένα βλέμμα μού φτιάχνει τη διάθεση; Γιατί άλλοτε είμαι φωτιά και άλλοτε στάχτη; Γιατί νιώθω ότι όλοι οι άλλοι ξέρουν κάτι που εγώ δεν έμαθα ποτέ;
Και, αν δεν ξέρεις πώς να το κάνεις, πώς να μοιραστείς ποιος είσαι, τότε αρχίζει το δεύτερο κομμάτι – οι ταμπέλες:
«Είσαι τεμπέλης». «Είσαι υπερβολικός». «Είσαι αγχώδης». «Είσαι αναποφάσιστος». «Είσαι ψυχρός». «Είσαι πολύ ευαίσθητος». «Είσαι αλλού».
Όσο πιο συχνά το ακούς, τόσο πιο εύκολα το πιστεύεις. Κι ύστερα κάνεις κάτι ακόμα πιο σκληρό: αρχίζεις να μιλάς έτσι κι εσύ στον εαυτό σου.
Τώρα παρατήρησε κάτι. Οι ταμπέλες δεν περιγράφουν χαρακτήρα. Είναι εύκολες λύσεις. Είναι μηχανισμοί. Ατάκες που έμαθες να λες για να σε προστατεύεις, να επιβιώνεις, να κρατιέσαι όρθιος. Να μη διαλυθείς. Να μη φανείς. Ή να μη νιώθεις τόσο πολλά, που μετά να μην αντέχεις. Και για τίποτα απ' όλα αυτά δεν πρέπει να ντρέπεσαι.
Απλώς, αν μεγάλωσες σε έναν κόσμο που έλεγε πως υπάρχει ένας σωστός τρόπος να είσαι άνθρωπος, είναι λογικό να προσπάθησες να τον αντιγράψεις.
Να μιλάς όπως «πρέπει» να μιλάς.
Να σκέφτεσαι όπως «πρέπει» να σκέφτεσαι.
Να νιώθεις όσο «πρέπει» να νιώθεις.
Να ξεκουράζεσαι όπως «πρέπει» να ξεκουράζεσαι.
Να αγαπάς όπως «πρέπει» να αγαπάς.
Τώρα παρατήρησε και κάτι που υπάρχει, αλλά δεν επαναλαμβάνεται τόσο συχνά: δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος.
Άκου να δεις, υπάρχει κάτι που λέγεται νευροποικιλότητα. Και δεν είναι μια λέξη που αφορά λίγους. Μας αφορά όλους.
Δεν είναι ταμπέλα. Δεν είναι «διάγνωση».
Είναι η πιο απλή αλήθεια: δεν είμαστε φτιαγμένοι όλοι το ίδιο.
Τι είναι νευροποικιλότητα;
Όπως την αντιλαμβάνονται τρεις διαφορετικές "φωνές".
Η φωνή του άσχετου
(Θέλει να πει κάτι, χωρίς να έχει τη γνώση ή την περιέργεια να μάθει. Λατρεύει να συμμετέχει και να εκφράζεται επί παντός επιστητού, χωρίς κακή πρόθεση. Η άγνοια όμως ή η ημιμάθεια αρκεί για να γίνει επικίνδυνη)
«Έλα τώρα, όλοι τα ίδια μάτια έχουμε. Τι είναι αυτές οι ιστορίες με “άλλες αντιλήψεις”; Όποιος βλέπει ή ακούει αλλιώς μάλλον ψάχνει δικαιολογίες. Η πραγματικότητα είναι μία, δεν αλλάζει. Αν δεν μπορείς να τη δεις, τότε κάνε κάτι να το διορθώσεις. Μην περιμένεις να αλλάξει όλος ο κόσμος για σένα. Αυτά είναι υπερβολές, καινούριες μόδες για να βαφτίζουμε την αδυναμία «ιδιαιτερότητα». Στην τελική, άμα δεν μπορείς να προσαρμοστείς, η ζωή είναι σκληρή. Δεν θα σε περιμένει κανείς. Ή μπαίνεις στο καλούπι ή μένεις απ’ έξω».
Αν καταφέρεις και κλείσεις τα αφτιά σου στη φωνή του άσχετου και αποφασίσεις να αναζητήσεις απαντήσεις για το πώς είσαι «φτιαγμένος», έρχεσαι αντιμέτωπος με τον ακαδημαϊκό λόγο.
Η φωνή της επιστήμης
(Σωστή. Ακριβής. Αλλά ειπωμένη λες και απέναντί της δεν υπάρχει σώμα που τρέμει. Είναι ταγμένη στον άνθρωπο, αλλά συχνά ξεχνά ποιον έχει απέναντί της. Έχει καλές προθέσεις και ακαμψία. Κι αυτό είναι αρκετό για να δημιουργήσει απόσταση)
Η αντίληψη δεν αποτελεί ουδέτερη καταγραφή της πραγματικότητας, αλλά ένα βίωμα που αναδύεται από τη δυναμική σχέση του νευρικού συστήματος με το περιβάλλον· αυτό που βλέπουμε, ακούμε και αισθανόμαστε φιλτράρεται, ερμηνεύεται και αποκτά νόημα μέσα από τα ιδιαίτερα νευρωνικά μας κυκλώματα (Craig, 2002· Feldman Barrett, 2017).
Κάθε άνθρωπος διαθέτει το δικό του αισθητηριακό φίλτρο, δηλαδή έναν μοναδικό τρόπο επεξεργασίας της πληροφορίας, που δεν αποτελεί δυσλειτουργία αλλά έκφραση νευροβιολογικής ποικιλότητας (Dunn, 1997).
Τα συναισθήματα και οι αντιδράσεις μας δεν προκύπτουν μόνο από τη σκέψη, αλλά από τη συνεχή αλληλεπίδραση του αυτόνομου νευρικού συστήματος με τα ερεθίσματα και τις εμπειρίες ζωής (Porges, 2011). Έτσι, η αίσθηση ασφάλειας, απειλής, αποδοχής ή απόρριψης δεν είναι «χαρακτηριστικό προσωπικότητας», αλλά νευροβιολογική διαδικασία, βαθιά επηρεασμένη από το ιστορικό του κάθε ανθρώπου.
Η αντίληψη, επομένως, είναι σχέση, όχι γεγονός, και η κατανόηση αυτής της αρχής μειώνει την ενοχή, ενισχύει την αυτογνωσία και ανοίγει τον δρόμο για ουσιαστικότερη ενσυναίσθηση.
Η φωνή της σύνδεσης
(«Αιμορραγείς και βλέπω ότι πονάς. Χρειάζεσαι ράμματα. Πάμε να το σταματήσουμε». Ξέρει από βελόνες και νυστέρια, αλλά βλέπει το αίμα και όταν κυλά ζεστό και όταν παγώνει μέσα στις φλέβες. Χωράει την αλήθεια και το συναίσθημα)
Ας τα ξεκαθαρίσουμε. Απλά και καθημερινά. Στα μάτια σου καθρεφτίζεται η σκέψη σου.
Λένε πως η ομορφιά είναι υποκειμενική. Δύο άνθρωποι, ένα έργο τέχνης. Ο ένας στέκεται μπροστά του με τις ώρες: παρατηρεί, εξετάζει, συγκινείται, νιώθει να τον αγγίζει. Ένας άλλος ρίχνει μια βιαστική ματιά και προχωρά.
Το έργο τέχνης είναι ίδιο και απαράλλαχτο. Οι εμπειρίες, όμως, μοναδικές. Η ομορφιά του εξαρτάται από τη ματιά του θεατή και η ματιά αυτή δεν είναι ποτέ ουδέτερη.
Βασίζεται σε όσα έχει ζήσει, αλλά και σε κάτι ακόμη βαθύτερο: στον τρόπο που το νευρικό του σύστημα αντιλαμβάνεται τον κόσμο.
Άλλος βλέπει πρώτα τις λεπτομέρειες: τις γραμμές, τη γεωμετρία, τις υφές, τις μικρές αποχρώσεις. Το μάτι του πιάνει μοτίβα πριν καν συνειδητοποιήσει το σύνολο. Άλλος συλλαμβάνει γενικά: ένα χρώμα, μια αίσθηση, μια εντύπωση. Κι από εκεί το μυαλό του πλάθει εικόνες, συνδέσεις, νοήματα.
Κάποιος άλλος «ακούει» τον πίνακα μέσα του. Το χρώμα για εκείνον έχει σχεδόν γεύση. Η σκιά κουβαλά έναν ήχο. Η μορφή γεννά μια ιστορία.
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να δεις, γιατί υπάρχουν πολλοί τρόποι να λειτουργεί ένας εγκέφαλος.
Το βλέμμα, λοιπόν, δεν είναι κάμερα. Είναι ιστορία, μνήμη και αρχιτεκτονική μαζί. Φέρει μέσα του όσα έμαθες να προσέχεις, όσα φοβήθηκες να αντικρίσεις, όσα πόθησες να κρατήσεις. Και μεταφράζει τον κόσμο με τον δικό του ρυθμό: άλλοτε μέσα από λεπτότητα, άλλοτε μέσα από σύλληψη του συνόλου, άλλοτε μέσα από εσωτερική κίνηση και φαντασία.
Το σώμα σου διαλέγει τι θα δει, τι θα νιώσει, τι θα πιστέψει. Κι αυτό δεν το κάνει επειδή «του έστριψε η βίδα». Το κάνει γιατί έτσι είναι το φτιάξιμό του.
Αν δεν το γνωρίζεις το πληρώνεις με ενοχή, κούραση, μοναξιά. Αν το γνωρίζεις, το αξιοποιείς. Ακόμα κι αν σε απορρυθμίζει μπορείς με επίγνωση να βρεις τον τρόπο να επιστρέφεις στο κέντρο σου.
Δεν είναι όλοι έτσι. Αλλά είναι πολλοί. Κι αν είσαι ένας από αυτούς που δεν το γνωρίζει, έχεις κάθε δικαίωμα να ξέρεις πώς «λειτουργείς». Όχι για να δικαιολογείσαι. Για να ξεκουράζεσαι. Γιατί αν δεν καταλαβαίνεις πώς αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο, θα νομίζεις ότι είσαι λάθος. Ενώ απλώς έχεις άλλον τρόπο. Απλώς προσπαθείς όλον αυτόν τον καιρό να σε εξηγήσεις με μια γλώσσα που δεν σε χωράει.
Η αντίληψη δεν είναι όραση. Είναι σχέση.
Και η σκέψη σου; Δεν γεννιέται στο κενό. Γεννιέται μέσα από το σώμα σου, στο νευρικό σου σύστημα, και πλάθεται από τις μνήμες και τα βιώματά σου.
Γι’ αυτό το βλέμμα σου δεν δείχνει μόνο τι κοιτάς. Δείχνει τι έχεις ζήσει. Τι περιμένεις. Τι φοβάσαι. Τι αντέχεις. Τι ελπίζεις.
Σαν κι εσένα, κανείς.
Και ταυτόχρονα, σαν κι εσένα… πάρα πολλοί.
Αμέτρητοι άνθρωποι, σε κάθε εποχή, ένιωσαν «πρόβλημα». Λάθος. Αταίριαστοι. Όχι επειδή ήταν. Αλλά επειδή γεννήθηκαν σε έναν κόσμο που είχε ήδη αποφασίσει τι θεωρείται σωστό.
Για κάθε πρότυπο ανθρώπου υπήρξαν πάντα αμέτρητα «ελαττωματικά» καλούπια: άνθρωποι που πάσχιζαν να φτάσουν το ιδεώδες της εποχής τους, του πολιτισμού τους, του συστήματος μέσα στο οποίο μεγάλωσαν.
Κι αν κοιτάξεις γύρω σου, δεν χρειάζεσαι ιστορική αναδρομή για να το καταλάβεις. Δεν χρειάζεσαι αποδείξεις. Η διαφορετικότητα δεν είναι εξαίρεση. Είναι ο κανόνας της ανθρώπινης ύπαρξης.
Αυτό το βιβλίο γράφτηκε και για εκείνο το παιδί που εξακολουθεί να ζει μέσα σου. Για να του πει: δεν έφταιγες. Λειτουργούσες με τον τρόπο σου. Απλώς κανείς δεν είχε τη γλώσσα να το εκφράσει. Τώρα υπάρχει.
Δεν χρειάζεται να γίνεις κάτι άλλο. Χρειάζεται να μάθεις να οδηγείς αυτό που ήδη έχεις. Δεν είσαι πρόβλημα προς διόρθωση. Είσαι σύστημα προς κατανόηση. Ανακάλυψέ το!
