Παλιά λέγαμε ότι ο Νοέμβριος είναι ο τυπικός μήνας που χαλάει για τα καλά ο καιρός. Καλά, τα παλιά τα χρόνια, γιατί πλέον το κλίμα είναι ό,τι να ’ναι! Θυμάμαι, όταν ήμουν μικρός, εκείνα τα παλιά ημερολόγια τοίχου που είχαν δώδεκα φύλλα, ένα για κάθε μήνα. Έλααα, τα θυμάστε κι εσείς! Αυτά που κάθε μήνας παρίστανε μια τυπική, κλασική σκηνή εκείνης της εποχής. Ε, ο Νοέμβρης είχε συχνά μια γιαγιά να λέει παραμύθια στα εγγονάκια της δίπλα στο τζάκι. Ποιο τζάκι πια; Ξέρετε πόσες φορές έχω πάει για ηλιοθεραπεία Νοέμβρη μήνα τα τελευταία 15 χρόνια;
Οπότε λέω να μιλήσουμε για τον καιρό και τις καιρικές συνθήκες. Όπως θα δείτε, η συντριπτική πλειονότητα των λέξεων θα είναι για την κακοκαιρία. Τι να σας κάνω; Πιο πολλά καιρικά φαινόμενα έχουν να κάνουν με τον παλιόκαιρο που είχε τη μέρα που σε γνώρισα, παρά με την καλοκαιρία. Αφήνουμε λοιπόν τη λιακάδα και το λιοπύρι και πάμε στη βροχή! Πλέον οι κακοκαιρίες έχουν και όνομα, για να τις καταγράφουμε πιο εύκολα. Θα απορείτε κι εσείς ποιοι είναι αυτοί που βγάζουν τα ονόματα των καταιγίδων. Πρέπει πάντως να έχουν μια πραγματικά μοναδική αίσθηση του χιούμορ. Βλέπουν μια στροβιλιζόμενη δίνη ανέμων με 100 χιλιόμετρα/ ώρα, μια κυριολεκτικά μηχανή ατμοσφαιρικής καταστροφής ικανή να ισοπεδώσει μια χώρα, και σκέφτονται: «Χμμμ, ας τη βγάλω Αριάδνη!».
Η βροχή βγαίνει φυσικά από το βρέχω. Λέμε βρέχω με έψιλον, αλλά βροχή με όμικρον και βράχηκα με άλφα. Για να μην πω το βρυχ- στο υποβρύχιο, λέξη που εικάζεται ότι είναι από την ίδια ρίζα, αφού είναι εκείνο που βρέχεται από το νερό. Οπότε μην απορείτε αν μια λέξη δεν σας θυμίζει την αρχαία γιαγιά της. Οι λέξεις αλλάζουν. Οι άνθρωποι αλλάζουν. Τα μυαλά αλλάζουν. Το μόνο που δεν αλλάζει είναι η αγάπη μας για τη γλώσσα. Και για τις μακαρονάδες. Κυρίως για τις μακαρονάδες.
Όπως κι εμείς οι σύγχρονοι Έλληνες έχουμε πολλές λέξεις για τη βροχή, έτσι είχαν και οι αρχαίοι. Είχαμε τον υετό (τον ακούτε στα δελτία καιρού), που δήλωνε τη ραγδαία, αιφνίδια και μικρής χρονικής διάρκειας πτώση βροχής, το μπουρίνι δηλαδή, ή καθούρι, όπως λέμε στην Αρκαδία. Οι αρχαίοι, εκτός από βρέχει, έλεγαν ύει.
Η άλλη λέξη, ο όμβρος, δήλωνε τη συνεχή, ασταμάτητη βροχή. Αυτόν τον όμβρο σίγουρα τον ξέρετε από την έλλειψη βροχής, δηλαδή την ανομβρία, αλλά και τα όμβρια ύδατα, αυτά που σχηματίζουν τα ποτάμια του ουρανού. Και μια ωραία λέξη: όταν θέλετε να πείτε ότι οι προτάσεις για δουλειά έπεσαν βροχή, πείτε ότι έπεσαν βροχηδόν.
Όταν η βροχή είναι απαλή, τότε ψιχαλίζει. Είναι ρομαντική και ενίοτε, ειδικά στη δυτική Ευρώπη, τόσο λεπτή, που δεν θες καν ομπρέλα ή αλεξιβρόχιο στα ελληνικά, αυτό που σε αλέξει, σε προστατεύει από τη βρόχα. Η ψιχάλα πάλι βγαίνει από την ψακάδα, δηλαδή τη λεπτή σταγόνα στα αρχαία. Μαντεύετε ποιο άλλο ρήμα έρχεται από την ψακάδα; Το ψεκάζω.
Η μπόρα, αυτή η αιφνιδιαστική και ραγδαία βροχή μικρής διάρκειας, αρχικά σήμαινε τη βροχή που έρχεται από τον βορρά. Στα βενετσιάνικα είναι μεν bora, αλλά ήρθε από την ελληνική λέξη βορέας, βοριάς δηλαδή. Άλλο ένα αντιδάνειο λοιπόν.
Η καταιγίδα πάλι έρχεται από το πανάρχαιο ρήμα καταΐσσω, που σήμαινε κατεβαίνω ορμητικά. Όπως κι η καταιγίδα, που, αν σε πιάσει στη Λεωφόρο Βουλιαγμένης, σε κάνει να εύχεσαι να είχες πάρει αυτό το κανό καγιάκ που ζαχάρωνες στο ίντερνετ.
Ωραία ετυμολογία όμως έχει η βροντή. Ο ισχυρός κρότος που συνοδεύει την αστραπή και τον κεραυνό έρχεται από το ρήμα βρέμω. Σημαίνει ηχώ με πάταγο, βουίζω, παράγω κρότο, ακόμα και βρίσκομαι σε έξαψη, λυσσάω. Από εκεί και η φράση «έμεινα εμβρόντητος», δηλαδή με ταρακουνάει κάτι που μαθαίνω.
Μετά τη βροχή, βγαίνει πάντα το ουράνιο τόξο, μια λέξη που δανειστήκαμε από το αγγλικό rainbow, ενώ εμείς έχουμε την αυθεντική ίριδα! Κρίμα που δεν τη χρησιμοποιούμε, παρά για τα χρώματα και την ίριδα των ματιών. Άγνωστης ετυμολογίας, με το ίδιο όνομα ήταν και η θεά Ίρις.
Η Ίρις ήταν δευτερεύουσα θεότητα του Ολύμπου. Ανήκε στην ακολουθία των θεών με καθήκοντα αγγελιαφόρου όμοια με εκείνα του Ερμή (ταχυδρόμος δηλαδή). Οι αρχαίοι Έλληνες φαντάζονταν την Ίριδα ακριβώς όπως αγιογραφούνται σήμερα από τους χριστιανούς οι αρχάγγελοι: νέα κοπέλα, με πλούσιο κοντό χιτώνα, με μεγάλα φτερά στους ώμους, χρυσά φτερωτά σανδάλια και στο χέρι το κηρύκειο, όπως ο Ερμής. Κάθε μέρα μετέφερε από την ιερή πηγή της Στύγας το ιερό ύδωρ, που ήταν αναγκαίο για τον όρκο των θεών. Απορώ γιατί δεν πήγαινε μια και καλή να φέρει πολύ νερό με κοντέινερ! Ο δρόμος που ακολουθούσε στον ουρανό για να το μεταφέρει από εκεί χαρασσόταν επτάχρωμος. Αυτό ήταν το ουράνιο τόξο, εξού στα ισπανικά λέγεται arco iris, δηλαδή το τόξο της Ίριδας.
Με ορμή έφθασε από τον Όλυμπο στη γη για να βοηθήσει την ετοιμόγεννη Λητώ όταν με διαταγή της ζηλότυπης Ήρας «ουδείς τόπος φωτιζόμενος από τον Ήλιο» τη δέχτηκε να γεννήσει (εδώ λειτούργησε ως μαία). Εμ, με τόσα εξώγαμα του Δία… Βοηθούσε και την Ήρα. Αυτή έστρωνε το κρεβάτι της, την καλλώπιζε και άλειφε με ιερά μύρα τα θεία μέλη της (εδώ λειτούργησε ως οικιακή βοηθός). Στην Ιλιάδα, πείθει τον Αχιλλέα να ξαναμπεί στη μάχη, μόλις σκοτώνεται ο φίλος του Πάτροκλος κι ο Έκτορας θέλει να πάρει το πτώμα του (εδώ λειτούργησε ως life coach). Ύστερα, σπεύδει κατά παράκληση του Αχιλλέα να ζητήσει από τους ανέμους να φυσήξουν για να δυναμώσει η πυρά του νεκρού Πατρόκλου (εδώ λειτούργησε ως courier). Γενικά, από όλες τις μυθολογικές ιστορίες διαφαίνεται καθαρά πως η Ίρις ήταν η ιδεατή ανθρωπόμορφη ιπτάμενη θεότητα της έννοιας του ατμοσφαιρικού φαινομένου του ουράνιου τόξου, του αέρα και των καιρικών φαινομένων. Με λίγα λόγια, αγγέλα-κορίτσι για όλες τις δουλειές, με βασικό μισθό και καθόλου χρόνο για έρωτες (με είδατε να λέω τίποτα για νταραβέρια της Ίριδας;). Επίσης, ουράνια ελαιοχρωματίστρια με ειδικότητα στο delivery
Για το τέλος, τρεις λέξεις στη στήλη ΠΕΡΑΣΜΕΝΑ ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΞΕΧΑΣΜΕΝΑ, που χάθηκαν στην αχλύ του χρόνου.
- υποβρέχω: πίνω λιγάκι, κουτσοπίνω, οπότε υποβεβρεγμένος ήταν ο ελαφρά μεθυσμένος.
- αερόμυθος: αυτός που έλεγε λόγια του αέρα, μπουρδολογίες. Σας θυμίζω ότι μύθος σημαίνει λόγος.
- κρυμός: η παγωνιά, αλλά και η τρεμούλα, το σύγκρυο.
Ανακαλύψτε και τα δύο βιβλία στη σειρά!
