Γράφει η Σουζάνα Παπαφάγου κλινική και αναπτυξιακή ψυχολόγος MSc, ομαδική αναλύτρια και ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεύτρια
Αποτύπωμα, τραύμα, σθένος – και η συλλογική τους διάσταση
Ο όρος «διαγενεακό» ακούγεται πια πολύ. Σχεδόν παντού. Και αυτό, από τη μία, είναι καλό: σημαίνει ότι άνοιξε επιτέλους μια συζήτηση που για χρόνια έμενε στο περιθώριο, σαν κάτι αόριστο, σχεδόν ακατάληπτο, που όλοι το ένιωθαν αλλά λίγοι το ονόμαζαν. Από την άλλη, όμως, κάθε φορά που μια έννοια διαδίδεται γρήγορα, κινδυνεύει να γίνει επίπεδη. Να αρχίσει να σημαίνει τα πάντα – και τελικά να μη σημαίνει τίποτα με ακρίβεια.
Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή.
Το διαγενεακό δεν είναι μια εύκολη λέξη για να εξηγούμε πρόχειρα ό,τι μας δυσκολεύει. Δεν είναι μια μόδα περιγραφής του ψυχικού πόνου. Και σίγουρα δεν είναι μια θεωρία που έχει ήδη ολοκληρωθεί και κλείσει. Είναι ένα πεδίο σύνθετο, ζωντανό, ανοιχτό, όπου συναντιούνται η κλινική εμπειρία, η ψυχοδυναμική σκέψη, η αναπτυξιακή ματιά, η οικογενειακή ιστορία, το συλλογικό ασυνείδητο, η κοινωνική και πολιτισμική πραγματικότητα, αλλά και η ταπεινότητα απέναντι σε όσα ακόμη δεν γνωρίζουμε.
Το μελετώ εδώ και περίπου είκοσι χρόνια. Και ακόμη το μελετώ. Αυτό από μόνο του κάτι λέει. Λέει ότι δεν πρόκειται για ένα πεδίο που το «μαθαίνεις» γρήγορα και τελειώνεις. Χρειάστηκα σχεδόν δέκα χρόνια για να γράψω το βιβλίο μου, και συνειδητά δεν επέλεξα να χτίσω μέσα του μια σκληρή, κλειστή, αυτάρεσκη θεωρία. Όχι επειδή δεν με ενδιαφέρει η θεωρία. Αλλά επειδή σέβομαι αρκετά το θέμα ώστε να μην προσποιηθώ βεβαιότητες εκεί όπου υπάρχουν ακόμη κενά, αντιφάσεις, διαφορετικές σχολές σκέψης και πολλά αναπάντητα ερωτήματα.
Γι’ αυτό προτίμησα τις ιστορίες.
Γιατί οι ιστορίες, όταν είναι δουλεμένες με σοβαρότητα, δεν απλουστεύουν το ψυχικό υλικό· το αποκαλύπτουν. Δείχνουν πώς ένα βίωμα περνά από σώμα σε σώμα, από βλέμμα σε βλέμμα, από σιωπή σε σιωπή. Δείχνουν πώς κάτι που δεν ειπώθηκε σε μια γενιά μπορεί να εμφανιστεί ως άγχος, ενοχή, δυσκολία σχέσης, φόβος εγγύτητας ή ντροπή στην επόμενη. Αλλά δείχνουν και κάτι εξίσου σημαντικό: ότι δεν κληρονομούμε μόνο τραύμα. Κληρονομούμε και τρόπους να αντέχουμε, να στεκόμαστε, να ξανασηκωνόμαστε. Κληρονομούμε και ψυχικό υλικό που υπήρξε προστατευτικό, οργανωτικό, ακόμη και δημιουργικό.
Άρα, αν θέλουμε να μιλήσουμε σοβαρά για το διαγενεακό, χρειάζεται πρώτα να ξεχωρίσουμε τις λέξεις.
Γιατί όταν δεν ξεχωρίζουμε τις λέξεις, μπερδεύουμε τις εμπειρίες.
Και όταν μπερδεύουμε τις εμπειρίες, μπερδεύουμε και τον εαυτό μας.
Ας βάλουμε λοιπόν μια τάξη:
- Διαγενεακό αποτύπωμα
Το διαγενεακό αποτύπωμα είναι το ευρύτερο ίχνος που αφήνει πάνω μας η ψυχική, συναισθηματική και σχεσιακή ιστορία των προηγούμενων γενεών. Είναι η «γραμματική» μέσα στην οποία μεγαλώνουμε πριν ακόμη αποκτήσουμε επίγνωση ότι τη μιλάμε.
Δεν είναι απαραίτητα τραυματικό.
Δεν είναι απαραίτητα παθολογικό.
Δεν είναι απαραίτητα συνειδητό.
Είναι οι τρόποι που περνούν σε εμάς χωρίς να έχουν διδαχθεί ρητά:
- πώς αγαπάς
- πώς θυμώνεις
- πώς φοβάσαι
- πώς ζητάς
- πώς σιωπάς
- πώς αντέχεις
- πώς νιώθεις ότι έχεις ή δεν έχεις δικαίωμα να υπάρξεις
Το αποτύπωμα φαίνεται συχνά σε φαινομενικά «αυτονόητα» πράγματα. Σε οικογένειες όπου η φροντίδα εκφράζεται μέσα από έλεγχο. Σε σπίτια όπου η επιθυμία αντιμετωπίζεται σαν απειλή. Σε περιβάλλοντα όπου το «καλό παιδί» μαθαίνει να μη δυσκολεύει, να μη ζητά, να μη θυμώνει, να μη χρειάζεται πολλά. Σε οικογενειακές ατμόσφαιρες όπου η συναισθηματική απόσταση θεωρείται ωριμότητα ή όπου η υπερπροσκόλληση βαφτίζεται αγάπη.
Το διαγενεακό αποτύπωμα, λοιπόν, είναι η βάση.
Το ψυχικό έδαφος.
Η μορφή που πήρε η ζωή πριν καν τη διαλέξουμε.
Πότε μιλάμε για αποτύπωμα;
Μιλάμε για αποτύπωμα όταν κάτι έχει περάσει σε σένα ως τρόπος, ως κλίμα, ως εσωτερικός κανόνας, χωρίς να σε διαλύει απαραίτητα, χωρίς να παράγει πάντα σύμπτωμα, αλλά διαμορφώνοντας το πώς κινείσαι στον κόσμο.
Παράδειγμα
Μεγάλωσες σε μια οικογένεια όπου δεν μιλούσαν ανοιχτά για τα συναισθήματα. Κι εσύ ως ενήλικας δυσκολεύεσαι να εκφραστείς. Αυτό μπορεί να είναι αποτύπωμα. Δεν σημαίνει αυτομάτως ότι πρόκειται για τραύμα. Μπορεί να είναι ένας κληρονομημένος τρόπος ψυχικής οργάνωσης.
- Διαγενεακό τραύμα
Το διαγενεακό τραύμα δεν είναι το ίδιο πράγμα με το αποτύπωμα. Είναι μια ειδικότερη, πιο φορτισμένη μορφή του.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το διαγενεακό τραύμα είναι το αποτύπωμα που έχει εμποτιστεί με άλυτο πόνο. Με εμπειρία που δεν βρήκε χώρο να νοηματοδοτηθεί, να πενθηθεί, να συμβολοποιηθεί, να ειπωθεί. Και ακριβώς επειδή δεν έγινε επεξεργασία του, δεν σταμάτησε εκεί όπου συνέβη. Συνέχισε.
Πέρασε:
- μέσα από σιωπές
- μέσα από άγχη
- μέσα από υπερβολικές αντιδράσεις
- μέσα από οικογενειακά μυστικά
- μέσα από συναισθήματα που δεν «ανήκουν» εξ ολοκλήρου στο παρόν
Το τραύμα δεν μεταδίδεται μόνο ως αφήγηση. Συχνά μεταδίδεται ακριβώς επειδή δεν έγινε αφήγηση.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.
Κάτι που δεν ειπώθηκε ποτέ μπορεί να συνεχίσει να οργανώνει τις επόμενες γενιές σαν αόρατος νόμος. Ένας παλιός φόβος μπορεί να γίνει οικογενειακή επιφυλακτικότητα. Μια απώλεια που δεν πενθήθηκε μπορεί να γίνει ακατανόητη μελαγχολία. Μια ταπείνωση που δεν κατονομάστηκε μπορεί να γίνει κληρονομημένη ντροπή. Μια βία που αποσιωπήθηκε μπορεί να επιστρέφει ως υπερδιέγερση, δυσπιστία, ανάγκη ελέγχου ή επανάληψη του ίδιου μοτίβου στις σχέσεις.
Πότε μιλάμε για τραύμα;
Μιλάμε για διαγενεακό τραύμα όταν κάτι σε περιορίζει με τρόπο δυσανάλογο προς το παρόν. Όταν το συναίσθημα, η αντίδραση, η ενοχή, η ντροπή ή ο φόβος φαίνεται να ξεπερνά αυτό που συμβαίνει τώρα. Όταν νιώθεις ότι μέσα σου αντιδρά όχι μόνο η δική σου ιστορία, αλλά και κάτι παλαιότερο, πιο ακατέργαστο, πιο βαθύ.
Παράδειγμα
Κάποιος σε απορρίπτει ή απομακρύνεται ελαφρά και εσύ δεν στενοχωριέσαι απλώς· καταρρέεις, πανικοβάλλεσαι, νιώθεις σχεδόν αφανισμό. Εκεί ίσως δεν ενεργοποιείται μόνο ένα παροντικό γεγονός. Ίσως ξυπνά μια πολύ παλιά, μη επεξεργασμένη εμπειρία απώλειας, εγκατάλειψης ή ασφάλειας που διατρέχει τη γενεακή γραμμή.
Με άλλα λόγια:
Το αποτύπωμα οργανώνει.
Το τραύμα εισβάλλει.
- Διαγενεακό σθένος
Αν μιλάμε μόνο για τραύμα, λέμε τα μισά.
Γιατί οι γενιές δεν μας παραδίδουν μόνο τις ρωγμές τους. Μας παραδίδουν και το σθένος τους. Την ψυχική αντοχή, τη δυνατότητα επιβίωσης, τη βαθιά εσωτερική ικανότητα να κρατιέσαι, να επινοείς λύσεις, να φροντίζεις, να δημιουργείς νόημα μέσα στη δυσκολία.
Γι’ αυτό διαλέγω τη λέξη σθένος.
Γιατί έχει μέσα της κάτι αρχαίο και καθαρό. Δεν είναι απλώς «δύναμη». Η δύναμη μπορεί να παρεξηγηθεί ως σκληρότητα, έλεγχος, επίδειξη ισχύος. Το σθένος είναι αλλιώς. Έχει μέσα του αντοχή, αξιοπρέπεια, ψυχική πυκνότητα. Είναι η ισχύς που δεν φωνάζει. Η εσωτερική ραχοκοκαλιά.
Το διαγενεακό σθένος είναι αυτό που πέρασε σε εσένα από ανθρώπους που, ακόμα και μέσα σε αντίξοες συνθήκες, βρήκαν τρόπους να συνεχίσουν. Μπορεί να μην είχαν λόγια, μπορεί να μην είχαν θεωρία, μπορεί να μην είχαν θεραπεία, αλλά είχαν έναν τρόπο να κρατούν το νήμα της ζωής.
Αυτό μπορεί να εμφανίζεται ως:
- ανθεκτικότητα
- ικανότητα να σηκώνεσαι μετά από πτώση
- βαθιά αίσθηση ευθύνης
- ψυχική οικονομία
- δημιουργικότητα σε συνθήκες στέρησης
- ικανότητα φροντίδας
- εσωτερική πειθαρχία χωρίς αυτοκαταστροφή
- μια παράξενη, σχεδόν ανεξήγητη επιβιωτική σοφία
Πότε μιλάμε για σθένος;
Μιλάμε για σθένος όταν κάτι που κουβαλάς δεν σε φυλακίζει αλλά σε στηρίζει. Όταν μέσα στη δυσκολία ανακαλύπτεις ότι υπάρχει μέσα σου ένας τρόπος να αντέξεις που δεν τον έφτιαξες μόνος σου από το μηδέν. Σαν να υπάρχει μια εσωτερική μνήμη αντοχής.
Παράδειγμα
Μπορεί να μεγάλωσες μέσα σε δύσκολες συνθήκες, αλλά να βλέπεις ότι στις κρίσεις δεν διαλύεσαι εύκολα. Ότι έχεις μια βαθιά, ήσυχη ικανότητα να οργανώνεσαι, να φροντίζεις, να στέκεσαι. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν τραυματίστηκες. Σημαίνει ότι, μαζί με το τραύμα, πέρασε και σθένος.
Και αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.
Γιατί μια ώριμη ματιά στο διαγενεακό δεν ψάχνει μόνο τι σε πλήγωσε.
Ψάχνει και τι σε κράτησε ζωντανό.
- Συλλογικό αποτύπωμα
Δεν είμαστε μόνο παιδιά της οικογένειάς μας.
Είμαστε και παιδιά της εποχής μας, της τάξης μας, του τόπου μας, του φύλου μας, της ιστορίας που προηγήθηκε.
Το συλλογικό αποτύπωμα είναι το ίχνος που αφήνει πάνω στον ψυχισμό όχι μόνο η οικογένεια, αλλά και η κοινωνία, ο πολιτισμός, η ιστορική συγκυρία.
Είναι οι φράσεις που κυκλοφορούν σαν αξιώματα:
- «Μη μιλάς».
- «Κάνε υπομονή».
- «Μην εκτίθεσαι».
- «Οι άντρες δεν κλαίνε».
- «Η καλή γυναίκα αντέχει».
- «Το παιδί πρέπει να συμμορφώνεται».
- «Η οικογένεια είναι πάνω απ’ όλα, ό,τι κι αν γίνεται».
Αυτές οι φράσεις δεν είναι απλά λόγια. Είναι φορείς ψυχικής οργάνωσης. Φτιάχνουν εσωτερικούς κανόνες. Μπαίνουν στο σώμα, στο ύφος, στις επιλογές, στην αίσθηση του επιτρεπτού.
Πότε μιλάμε για συλλογικό αποτύπωμα;
Όταν αυτό που ζεις δεν είναι μόνο δική σου οικογενειακή υπόθεση, αλλά έκφραση ενός ευρύτερου κοινωνικού τρόπου. Όταν κάτι μέσα σου έχει μορφοποιηθεί όχι μόνο από τους γονείς σου, αλλά και από τους άγραφους κανόνες μιας κουλτούρας.
- Συλλογικό τραύμα
Το συλλογικό τραύμα εμφανίζεται όταν μια ολόκληρη ομάδα, κοινότητα, λαός ή κοινωνία περνά εμπειρίες που δεν μπορεί να τις επεξεργαστεί επαρκώς. Πόλεμοι, προσφυγιά, φτώχεια, βία, δικτατορίες, κοινωνικές ταπεινώσεις, έμφυλη καταπίεση, μακρόχρονες επισφάλειες.
Αυτά δεν αφήνουν μόνο ιστορικά σημάδια. Αφήνουν ψυχικά αποτυπώματα μεγάλης κλίμακας.
Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι το συλλογικό τραύμα συχνά μεταμφιέζεται σε «κανονικότητα».
Γίνεται ο αέρας που αναπνέουμε.
Έτσι, μια κοινωνία μπορεί να εκπαιδεύει στη σιωπή χωρίς να το καταλαβαίνει. Μπορεί να θεωρεί φυσιολογική την υπερπροσαρμογή. Μπορεί να αποθεώνει την αντοχή αλλά να υποτιμά το βίωμα. Μπορεί να παράγει γενιές ανθρώπων που λειτουργούν, αλλά δεν νιώθουν ότι έχουν δικαίωμα να αισθανθούν.
Πότε μιλάμε για συλλογικό τραύμα;
Όταν η οδύνη δεν είναι ατομικό περιστατικό αλλά διαχέεται στο κοινωνικό σώμα και περνά στις επόμενες γενιές ως φόβος, σιωπή, ντροπή, υπερεγρήγορση, δυσπιστία ή συναισθηματική απονέκρωση.
- Συλλογικό σθένος
Και εδώ, ξανά, δεν μεταφέρονται μόνο πληγές.
Μεταφέρονται και οι συλλογικοί τρόποι επιβίωσης.
Το συλλογικό σθένος είναι η δύναμη μιας κοινότητας να συνεχίζει παρά τις ρωγμές της. Είναι οι μορφές αλληλεγγύης, το μοίρασμα, το χιούμορ μέσα στη δυσκολία, η ικανότητα να στέκονται οι άνθρωποι ο ένας δίπλα στον άλλον, οι πολιτισμικοί τρόποι νοηματοδότησης του πόνου: η αφήγηση, το τραγούδι, το τελετουργικό, η κοινότητα, η μνήμη.
Είναι πολύ σημαντικό να το θυμόμαστε αυτό, γιατί αλλιώς πέφτουμε σε μια σχεδόν ναρκισσιστική ανάγνωση του τραύματος, όπου όλα ερμηνεύονται ως βλάβη. Όχι. Οι άνθρωποι είναι και βλάβη, και επινόηση. Και τραύμα, και σθένος.
Πώς διακρίνονται στην πράξη;
Αν θέλαμε να το πούμε όσο πιο καθαρά γίνεται:
- Διαγενεακό αποτύπωμα
- Είναι αυτό που πέρασε σε σένα ως τρόπος.
- Διαγενεακό τραύμα
- Είναι αυτό που πέρασε σε σένα ως άλυτη ένταση.
- Διαγενεακό σθένος
- Είναι αυτό που πέρασε σε σένα ως εσωτερικός πόρος.
- Συλλογικό αποτύπωμα
- Είναι ο πολιτισμικός και ιστορικός τρόπος που μπήκε μέσα σου.
- Συλλογικό τραύμα
- Είναι ο κοινωνικός πόνος που δεν έχει επεξεργαστεί και συνεχίζει να ζει στις γενιές.
- Συλλογικό σθένος
- Είναι οι κοινοτικοί τρόποι αντοχής και συνέχειας που κληρονομήθηκαν.
Μια πιο απλή πυξίδα
Για να μην τα μπερδεύουμε:
- Αν απλώς σε διαμορφώνει, είναι αποτύπωμα.
- Αν σε περιορίζει και σε κατακλύζει, είναι τραύμα.
- Αν σε στηρίζει χωρίς να σε φυλακίζει, είναι σθένος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κατηγορίες είναι πάντα απολύτως διακριτές. Στην πραγματική ζωή συχνά μπλέκονται. Η ίδια οικογένεια μπορεί να μεταδώσει και τραύμα και σθένος. Η ίδια φράση μπορεί να λειτουργεί κάποτε ως προστασία και κάποτε ως περιορισμός. Η ίδια προσαρμογή μπορεί αρχικά να σε έσωσε, αλλά αργότερα να σε κρατά μικρό.
Η κλινική ακρίβεια αρχίζει ακριβώς εκεί:
στο να μη βαφτίζουμε τα πάντα «τραύμα»
και στο να μην εξιδανικεύουμε ό,τι κληρονομήσαμε ως «σοφία».
Γιατί έχει σημασία αυτό το ξεκαθάρισμα;
Γιατί όταν ο λόγος περί διαγενεακού γίνεται ασαφής, κινδυνεύει να γίνει και επιφανειακός. Και τότε χάνεται η ουσία.
Άλλο είναι να αναγνωρίζεις ότι κουβαλάς μια οικογενειακή γραμματική.
Άλλο να βλέπεις ότι κουβαλάς άλυτο πόνο που ζητά επεξεργασία.
Και άλλο να καταλαβαίνεις ότι μέσα σου υπάρχουν ήδη μορφές αντοχής που δεν χρειάζεται να τις ακυρώσεις για να θεραπευτείς.
Η θεραπευτική δουλειά δεν είναι να πετάξεις ό,τι προηγήθηκε.
Είναι να διακρίνεις.
Να ξεχωρίσεις:
- τι σε οργάνωσε
- τι σε τραυμάτισε
- τι σε προστάτευσε
- τι χρειάζεται πένθος
- τι χρειάζεται μετασχηματισμό
- και τι αξίζει να κρατηθεί ως ζωντανό ψυχικό κεφάλαιο
Εκεί αρχίζει η πραγματική ελευθερία.
Όχι όταν λες απλώς «όλα είναι διαγενεακά»,
αλλά όταν μπορείς να πεις με ακρίβεια:
αυτό είναι αποτύπωμα,
αυτό είναι τραύμα,
αυτό είναι σθένος.
Και τότε κάτι αλλάζει ουσιαστικά.
Γιατί αυτό που μέχρι χθες σε κινούσε ασυνείδητα, αρχίζει σιγά σιγά να γίνεται γνώση.
Και η γνώση, όταν είναι βαθιά και δουλεμένη, μπορεί να γίνει επιλογή.
Ανακαλύψτε το βιβλίο της Σουζάνας Παπαφάγου, Αυτό σταματάει εδώ:
