Το 1821 μια ποικιλόμορφη περιοχή των νότιων Βαλκανίων, στο άκρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εισήλθε σε μια δεκαετία συγκλονιστικής μαζικής βίας και σαρωτικών ανακατατάξεων.
Γράφει ο ιστορικός Γιάννης Κοτσώνης:
«Αποτελεί κάτι σαν ορθοδοξία η άποψη ότι η Ελλάδα και οι Έλληνες υπήρχαν ανέκαθεν. Όπως συμβαίνει με όλα τα έθνη, ισχυρίζεται ότι είναι αιώνια, κάτι που σημαίνει ότι μια επανάσταση αποτελεί φυσιολογικό και ενίοτε αναπόφευκτο γεγονός. Ένας προϋπάρχων λαός επιτίθεται επιτέλους εναντίον ενός ξένου εισβολέα και κατακτητή.
Στην πραγματικότητα, όμως, δεν είχε υπάρξει ποτέ κράτος που να ονομάζεται Ελλάδα. Οι ασαφείς αναφορές στην Ελλάδα ως τόπο γύρω στο 1800 την τοποθετούσαν σε διάφορες περιοχές. Οι επαναστάτες πίστευαν ότι η Ελλάδα θα έπρεπε ίσως να περιλαμβάνει τη σημερινή Ρουμανία, όπου ξεκίνησε η Επανάσταση του 1821, αλλά και τα υπόλοιπα Βαλκάνια, την Κωνσταντινούπολη και τη Μικρά Ασία. Ορισμένοι χάρτες αποκαλούν αυτά τα μέρη Μακεδονία, Τουρκία, Ιλλυρία, Σερβία, Αλβανία ή χρησιμοποιούν μια ευρεία ποικιλία τοπικών προσδιορισμών.
Η μάχη των Βασιλικών, πίνακας του Δημήτρη Ζωγράφου, υπό την καθοδήγηση του Ιωάννη Μακρυγιάννη.
Όσο για τους ανθρώπους, είναι κοινή –άμεση ή έμμεση– ομολογία ότι πάντα υπήρχαν Έλληνες συνδεδεμένοι με την κλασική αρχαιότητα, το Βυζάντιο ή και τα δύο. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, παρέμειναν πεισματικά Έλληνες και οι τρεις αιώνες Τουρκοκρατίας και Ενετοκρατίας ήταν απλώς ένα επίχρισμα. Η επανάσταση ήταν η απόδειξη γι’ αυτό. Αλλά οι άνθρωποι που οι άλλοι αποκαλούσαν Έλληνες, και που από το 1821 κι έπειτα αυτοπροσδιορίζονταν ως Έλληνες, πριν από το 1821 αυτοαποκαλούνταν με διάφορους τρόπους, αλλά όχι Έλληνες. Πιο συχνά ήταν οι χριστιανοί, αυτοί που οι Οθωμανοί αποκαλούσαν Ρουμ, μια λέξη που προέρχεται από το «Ρωμαίος». Στα ελληνικά ήταν οι Ρωμιοί, ένας χαρακτηρισμός που επιβιώνει μέχρι σήμερα στην καθομιλούμενη γλώσσα. Ήταν οι απόγονοι της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και οι τότε υπήκοοι του σουλτάνου.
Όμως, με βάση αυτό το πρότυπο, όλοι οι ορθόδοξοι –από την Τραπεζούντα ως το Βουκουρέστι, από τη Δαμασκό ως την Αθήνα, από τους Ρουμάνους και τους Σέρβους ως τους Άραβες και όλους τους άλλους ενδιάμεσα– ήταν Έλληνες επειδή όλοι τους ήταν κληρονόμοι του Βυζαντίου. Ακόμα και οι Ρομά (Τσιγγάνοι) διεκδικούσαν την ίδια κληρονομιά.
Μανιάτης οπλαρχηγός υψώνει τη σημαία της ελευθερίας μετά την Άλωση της Τριπολιτσάς, πίνακας του Γερμανού Peter von Hess.
Η γλώσσα δεν έδινε απάντηση στο ερώτημα ποιοι ήταν οι Έλληνες. Πάρα πολλοί μουσουλμάνοι μιλούσαν ελληνικά. Οι άνθρωποι που μιλούσαν ελληνικά και ήταν ορθόδοξοι στο θρήσκευμα διακρίνονταν από τους Οθωμανούς χριστιανούς αν ζούσαν σε περιοχές δυτικά ή βόρεια της βαλκανικής ενδοχώρας, στην Ιταλία και τη Ρωσία. Ήταν Γραικοί. Ούτε όλοι οι Έλληνες το 1821 μιλούσαν ελληνικά στην ιδιωτική ζωή τους. Πολλοί από τους ηγέτες της επανάστασης μιλούσαν ελληνικά, αλλά η μητρική τους ήταν τα αλβανικά: ο Μπότσαρης, ο Τζαβέλλας, ο Ανδρούτσος, ο Καραϊσκάκης, ο Μιαούλης, ο Κανάρης και η Μπουμπουλίνα, για να αναφέρουμε μόνο μερικούς.
Ο Έλληνας επαναστάτης Ρήγας Βελεστινλής ήταν Βλάχος. Η μητρική γλώσσα του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας ήταν τα ιταλικά και μιλούσε σπαστά ελληνικά. Όμως, με κάποιον τρόπο, αυτός ο Πύργος της Βαβέλ έγινε οι Έλληνες και διαμορφώθηκε ένα ελληνικό έθνος. Τα έθνη δημιουργούνται. Με αυτή την αυταπόδεικτη αλήθεια κατά νου, η Ελλάδα πρέπει να μελετάται ως περίπτωση εθνικής διαμόρφωσης, όχι εθνικής αφύπνισης.»
Μέλη της προεδρικής φρουράς μπροστά από την Ακρόπολη.
Η Ελληνική Επανάσταση
Στο βιβλίο του «Η ελληνική επανάσταση, η βίαιη γέννηση του έθνους-κράτους», ο ιστορικός Γιάννης Κοτσώνης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, αξιοποιεί σπάνιες οθωμανικές πηγές σε συνδυασμό με αρχειακό υλικό από την Ελλάδα, τη Βρετανία, τη Γαλλία, τη Ρωσία και την Ελβετία, για να απαντήσει σε ένα κρίσιμο ερώτημα:
Πώς μέσα από ένα αυτοκρατορικό μωσαϊκό αμέτρητων γλωσσών, θρησκειών, πολιτισμών και τοπικισμών, αναδύθηκε κάτι εντελώς νέο: ένα εθνικό κράτος;
Ο Κοτσώνης αποκαλύπτει το καθημερινό χάος και την ωμότητα που χαρακτήριζαν τη Βαλκανική χερσόνησο καθώς το οθωμανικό καθεστώς αποσυντίθετο. Μας παίρνει μαζί του στα θαλάσσια δίκτυα που εκτείνονταν προς την Οδησσό, την Αλεξάνδρεια, το Λιβόρνο και την Καραϊβική, ιχνηλατώντας τις διαδρομές εκείνων που αργότερα θα επαναστατούσαν ως Έλληνες.
Ακούμε μαζί τις ιστορίες χωρικών, εμπόρων, πολεμιστών, αριστοκρατών και διανοουμένων που κινούνταν ανάμεσα στις μεγάλες αυτοκρατορίες της περιοχής.
Μαθαίνουμε τις εμπειρίες των χωρικών και των ναυτικών που εντάχθηκαν στα ένοπλα σώματα των Ναπολεόντειων Πολέμων, όπου γνώρισαν έναν νέο τρόπο πολέμου και μια νέα πρακτική μαζικής κινητοποίησης – μαθήματα που τους χρησίμευσαν πολύ κατά τη δεκαετία της επανάστασης.
Καθώς η αιματηρή δεκαετία του 1820 έφτανε στο τέλος της, το νότιο άκρο της βαλκανικής είχε μεταμορφωθεί, από την κόψη του σπαθιού την τρομερή. Οι μουσουλμάνοι της περιοχής δεν υπήρχαν πια και η Ελλάδα ήταν πλέον ένα ορθόδοξο χριστιανικό έθνος, ενωμένο από μια κοινή γλώσσα και την αξίωση αναγνώρισης ενός αρχαίου παρελθόντος.
Ανακαλύψτε το!
